Zeka, ferdin idrak, yönelim, hafiza, soyutlama, kavramsallastirma, sebep-sonuç iliskisi kurabilme, gerçegi degerlendirme, muhakerne gibi kognitif (bilissel) fonksiyonlarini düsünebilme, anlatabilme, ögrenme ve uyum amaçlari için kullanabilme melekelerini ihtiva eder.
Zeka seviyesi zeka testleri ile ölçülebilmektedir. 90-115 arasi normal kabul edilir. 115'in üstünde çikan zeka bölümleri yüksek zekayi gösterir. 70-90 arasi sinir zekadir. 70'in altina inmesi durumunda degisik seviyelerde zeka geriligi söz konusudur.
Ferdin zekasi uygun ve saglikli çevre sartlarinda büyük oranda kalitim etkisi ile belirlenir ve genellikle hayat boyu çok büyük degisme göstermez. Yani çocukluktaki zeka seviyesi normal sartlarda yetiskin yaslara kadar bir miktar gelisme gösterir, fakat temelde büyük farklilik olusmaz.
Geri zekalilik ise çocukta bir gelisme geriliginin belirtisidir ve bu gelisme geriligi çocugun kognitif (bilissel), dil, hareket ve sosyal melekelerinde kendini gösterir.
Zeka geriligi 50-70 arasi ise debilite'den (hafif), 35-50 arasi ise embesiliteden (orta) ve daha düsükse idio'dan (agir zeka geriligi) bahsedilir.
Zeka gerisi olanlarin % 85'i debil, % 10'u embesil ve % 5'i idio'dur.
Nüfusun % 1 'inin zeka gerisi oldugu bildirilmektedir. Sebepleri
Dogum öncesi faktörler:
• Kromozom anomalileri: Klinefelter sendromu, mongolizm (Down sendromu)
• Dogustan metabolik bozukluklar: Hipotiroidi, aminoasid metabolizmasi bozuklugu (fenilketonüri) sayilabilir. Fenilketonüri önlenebilir bir rahatsizliktir.
• Dogum öncesi dönemde annenin geçirdigi enfeksiyöz hastaliklar (kizamikçik, toksoplazmosis, herpes gibi), annenin aldigi ilaçlar, alkoL, annede agir beslenme bozuklugu veya yetersizligi zeka geriligine yol açabilir.
Dogum sirasindaki faktörler
• Erken ve düsük agirlikli dogum, oksijen azligi, dogum travmalari ve dogum sirasinda çocuga bulasan enfeksiyonlar zekii geriligine sebep olabilir.
Dogum sonrasi faktörler
• Travma, enfeksiyon, beslenme bozuklugu, zehirlenme, asi ensefalitleri, kernikterus, agir uyaran mahrumiyeti gibi çok sayida faktör mevcuttur.
Ne yapilmali?
Zekii geriliginin tedavisi yoktur. Ilaçlar veya egitim ile zekii geriligi normal seviyeye getirilemez. Fakat zekii geriliginde egitimin, aile rehberliginin, koruyucu tedbirlerin ve yeri geldiginde ilaçlarin faydasi büyük olabilir.
Özel Egitim: Özellikle hafif ve orta derecede geri zekiililarin özel egitim okullarinda veya özel dersanelerde egitimi büyük önem tasimaktadir. Bu çocuklar okuma yazmayi ögrenebilirler, çok karmasik olmayan ve zihni çalismaya dayanmayan is becerileri kazanabilirler.
Koruyucu Tedbirler: Akraba evliligi yapacaklarin uzmana danismasi tavsiye edilir. Fenilketonüri, hipotiroidi ihtimalinde arastirma yapilmali ve zaman geçirmeden tedavisine gidilmelidir.
Aile ile isbirligi: Zeka geriligi olan çocuklarin da kendine göre hassasiyetleri ve hissi hayatlari vardir. Onlar da sevgiye, anlayisa, yakin ilgiye ve destege ihtiyaç duyarlar. Bu yüzden özel egitim veya çocugun ilgi ve yeteneklerine yatkin beceriler kazanabilmesi için yardimci olunmasi önemlidir.
Ilaçlar: Zeka geriligini düzeltecek ilaç yoktur. Ancak, özellikle ergenlik çaginda ve öncesinde çocuklarda sikça görülebilen taskinlik, saldirganlik, agir uyumsuzluk gibi davranis bozukluklarina uygun ilaçlar verilebilir.
